AnasayfaÜyelerimizSıkça Sorulanlarİletişim Bilgileri
 

Duyurular

Dirlik Temelli Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme Yaklaşımı: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Örneği

Tarih : 27 Nisan 2018

Prof. Dr. Gülay GÜNLÜK ŞENESEN

İstanbul Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi

Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü Öğretim Üyesi

 

Doç. Dr. Yelda YÜCEL

Bilgi Üniversitesi İşletme Fakültesi Öğretim Üyesi

 “Üç dört günde yaptığı bir el işini kişinin 3 liraya satmasına üzülüyorum. Sigara parasına dahi değil. Herkes yaptığından ya da bir pazar yeri olmadığından ucuza gidiyor. Üç beş kişi için dükkan açacak hali yok ya…” (Kadın1, Mahalle5, evli)

“[Belediyenin halk gününe] ben çok kere gittim, Ama bir sonuç alamadım. Hatta bir kez ekmek kulübesi verin bana ben işleteyim dedim, eşim rahatsız evde… Dilekçe yaz ver dediler, verdim ama bir sonuç alamadım” (Kadın3,  Mahalle5, evli)

“Ekmek kartı veriyor belediye, ekmeği oradan alıyoruz, belediyenin başka hiçbir yararı yok” (Kadın4, Mahalle4, evli)

“Kurslar terminal tarafına açıldı geçen sene, bu sene de varmış, servisle getirip götürüyorlar, yemek de var uygun fiyata. Ama bizim çocuklar var okula giden, öğlende eve yemeğe geliyorlar, nasıl gidelim?” (Kadın3, Mahalle3, evli)

“Buralarda hava kararınca dolaşılmaz, merkezde gezilir…” (Kadın3, Mahalle4, evli)

Kadınsız Kentler (2017: 375-390)

Dilimizde ‘yaşayış, hayat, sağlık, varlık, geçim, huzur, erinç ve (Osmanlı Devleti’nde) bir hizmete karşılık olmak üzere bir kimseye devletçe verilen aylık veya bir yere bağlı gelir’ gibi çok çeşitli anlamlara denk düşen dirlik (well-being) kavramı bu tanımlamalardan da anlaşılacağı gibi çok boyutlu, nesnel ve öznel faktörleri aynı anda içeren karmaşık bir durumu ifade eder. Bu kavram aynı zamanda kadınlar ve erkeklerin yaşam pratiklerinde farklı süreçlere denk düşmektedir. Yukarıda alıntıladığımız Kadınsız Kentler (2017) kitabının saha çalışmasından örneklerde olduğu gibi, dirlik kadınların yaşamında emeğinin karşılığını alıp alamamasında, ürününü satacak yer bulup bulamamasında, taleplerini iletip iletememesinde, kamu yardımlarına ulaşıp ulaşamamasında, çocuklarının bakımını üstlenecek bir yer bulup bulamadığında, bu yüzden eğitim ve iş imkânlarının kısıtlanıp kısıtlanmadığında, kentin güvensizliğinde veya başka pek çok biçimde kendini gösterebilir. Bu nedenle, kadınlar ve erkekler için dirliğin farklı boyutlarının göz önünde bulundurulması (başta yerel yönetimlerde olmak üzere) kamu politika tasarım ve uygulama süreçlerinin etkinliği için yaşamsaldır. Bunun için, örneğin bir belediyenin hizmetlerinin yararlanıcısı kişilerin dirliğini, daha dar bir ifadeyle yaşam kalitesini anlayabilmesi; bunun için ise, kuramsal/kavramsal çerçeve, ölçüm araçları ve yöntemleri geliştirebilmesi gerekir.

Amartya Sen, Martha Nussbaum ve Ingrid Robeyns’in ekonomi yazınına kazandırdığı yapabilirlikler (capabilities) yaklaşımı, dirliği ölçmek ama aynı zamanda bu konuya feminist açıdan yaklaşmak için çok elverişli bir çerçeve sunmaktadır. Bu yaklaşıma göre, bireyin dirliği, kişinin kendi seçimlerinin sonucunda kişinin yapabildiği ve olabildiği durumların, yani, ‘işlevsellikler’in (functionings) bir sonucudur. Örnek vermek gerekirse, bunlar eğitimli, sağlıklı olma, sokağa çıkabilme, boş zamanlarını değerlendirebilecek faaliyetler içinde olabilme, sağlıklı olma, sosyal ilişkiler içinde yer alma gibi durumlardır. ‘Yapabilirlikler’ (capabilities) ise bu işlevselliklerin erişilebilir fırsatları olarak tanımlanmaktadır. Çünkü kişi ancak sunulan fırsatlara erişim imkânı varsa, bu fırsatlar içinden kendi yaşamak istediği yaşamı gerçekleştirebilme özgürlüğüne sahip olabilir. Tıpkı belediyenin servisle getirip götürdüğü, hatta buralarda yemek bile sağladığı kurslara çocuğunun bakımı nedeniyle gidemeyen kent sakini kadının itirazında olduğu gibi, fırsatların olması kadınların ona erişebilir olduğu anlamına gelmez.

Nussbaum (2003) ‘temel insani yapabilirlikler’ adını verdiği bir liste oluşturmuştur. Bu listede yer alan 10 temel yapabilirlik şunlardır: Normal bir sürede insanca bir yaşam sürebilme; bedeni olarak sağlıklı olma; bedensel bütünlüğe sahip olma; duyuları, hayal gücünü, düşünme ve mantığını kullanabilme; duygulanabilme; iyiyi ayırdedebilme ve kişinin kendi yaşam planı üzerinde tasarrufu olabilmesi; duygusal yakınlık kurabilme; bitki, hayvan ve çevreyle ilişkili, onlara değer vererek yaşayabilme, oyun oynayabilme/eğlenme, kişinin çevresine toplumsal katılım ve mülk edinebilme yoluyla etkide bulunabilmesi.

Yerel yönetimler yukarıda saydığımız temel yapabilirlikler kümesini etkileyebilme ihtimalleri nedeniyle bireysel ve toplumsal dirliğin sağlanmasında önemli aktörler olarak işlev görürler. Örneğin, bir belediye parkların, durak sayılarının ve aydınlatmanın artırılması gibi, kadınların lehine sağladığı her türlü hizmet ile dirliğe olumlu katkı yapacak fırsatları sunabilir. Ama aynı şekilde, kadın ve erkekler arasındaki cinsiyet ayrımcılığının farkında olmayan bir belediye, çeşitli kesimlerin farklı ihtiyaçlarını dikkate almadığında var olan eşitsizlikleri derinleştirebilecek bir etkide de bulunabilir.

Bütünlüklü bir perspektif olarak yapabilirlikler yaklaşımı daha sonra toplumsal cinsiyete duyarlı bütçe çalışmalarında oldukça yaratıcı bir yönteme esin kaynağı olmuş ve bu yöntem ‘Dirlik Temelli Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme’ (Well-Being Gender Budgeting) adını almıştır (Addabbo 2016; Günlük-Şenesen vd. 2017; Yücel ve Günlük-Şenesen, 2018).

Günümüzde genellikle uygulanan toplumsal cinsiyete duyarlı bütçe uygulamalarından farklı olarak Dirlik Temelli Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme (DTCDB) bireylerin yapabilirliklerine odaklanır ve özellikle kamusal otoritelerin faaliyetlerinin söz konusu bölgede yaşayan kadın ve erkeklerin yapabilirliklerini ne derecede iyileştirdiğini ortaya çıkarmaya çalışır. DTCDB öncelikle yerel yönetim odaklı bir yaklaşımdır. Yerel yönetimlerin fonksiyon ve sorumlulukları ile ilişkili, yerel olarak tanımlanmış bir “yapabilirlikler” listesinin oluşturulmasını; buna uygun göstergelerin üretilmesini ve bütçeler yoluyla yapabilirlikler ve yerel yönetim politikalarının etkileşiminin incelenmesini önermektedir (Addabbo 2016).

DTCDB yaklaşımının uygulamasına bir örnek olarak 2015 yılı Performans Programı’nın yapısını irdelemeye uygun bulduğumuz Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’nin faaliyet ve kaynak planlamasını ele aldık.

Dirlik ve toplumsal cinsiyet perspektifinden Gaziantep Büyükşehir Belediyesi bütçesi

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’nin 2015 yılı için planladığı bütçe verilerini, belediyenin faaliyetlerinin kadınların kentteki yaşam kalitesini yükseltebileceği ve eşitsizlikleri azaltmada etkili olabileceği beklentisiyle değerlendirdik ve Tablo 1’de kadınlar için kaynak dağılımını izini sürebildiğimiz altı yapabilirlik temelinde sınıflandırdık. Bunlar, bakım hizmetlerine erişim, ücretli istihdama ve uygun çalışma koşullarına erişim, şiddetsiz bir yaşama erişim, sağlığa erişim, eğitim ve öğrenime erişim, boş zaman ve spor etkinliklerine erişim ile ücretli istihdama ve uygun çalışma koşullarına erişim yapabilirlikleridir. Örneğin, ‘yeni çocuk, yaşlı ve engelli bakım merkezleri projelerinin yapılması’ kadınların kentteki yaşamını çok hızlı ve olumlu etkileyebilecek olan bakım hizmetlerine erişim yapabilirliği harcamasıdır; sorumlu birim Fen İşleri’dir ve ayrılan kaynak 2015 itibariyle 50,000 TL’dir. Bu yapabilirliklere ‘Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Yerel Eşitlik Eylem Planı’nın hazırlanması’ gibi doğrudan toplumsal cinsiyet eşitliği konusunu içeren harcamaları kapsayan kategoriler de eklenebilir. Bu şekilde tüm bütçenin kırılımı incelendiğinde, Tablo 2’de özetlediğimiz gibi Gaziantep Büyükşehir Belediye’sinin toplam 773 milyon TL’lik bütçesinin ancak %1,4’ünün kadınların yapabilirliklerini iyileştirebilecek harcamalar  (%1.36) ile kurum içinde ve il genelinde toplumsal cinsiyet perspektifinin yerleştirilmesi ve cinsiyet eşitsizlikleri ile mücadeleye (%0,06) tahsis edildiği görülmektedir.

DTCB yaklaşımı, kadınların yapabilirliklerine ilişkin politika taahhütlerinin içeriğini ve uygulamadaki sürekliliğini ayrılan kaynakların düzeyi ile birlikte sorgulama olanağı sağlamaktadır. Belediyelerde politika tasarımı ve kaynak tahsisi sürecinde DTCB yaklaşımının benimsenmesi uygulamaların etkinliğini arttıracak, toplumsal ve bireysel refah artışına katkıda bulunacaktır.

 

Tablo 1. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’nin faaliyet ve kaynak planlamasının kadınların dirliğine doğrudan katkısı açısından dökümü,  2015
 

kod

PERFORMANS PROGRAMI’NDA YER ALAN FAALİYET İLİŞKİLİ YAPABİLİRLİK SORUMLU DAİRE PLANLANAN KAYNAK

1000 TL

4.1.4 Yeni çocuk, yaşlı ve engelli bakım merkezleri projelerinin yapılması Bakım hizmetlerine erişim Fen İşleri 50
4.2.1 Anne merkezleri ve okul öncesi eğitim merkezlerinin tefrişi ve işletilmesi Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 1 000
4.2.2 Kadın girişimcilere danışmanlık hizmeti verecek İŞGEM Ofisi yer temini ve işletilmesi Ücretli istihdama ve uygun çalışma koşullarına erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (500)*
4.2.3 Aile danışmanlık merkezinin işletilmesi Şiddetsiz bir yaşama erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (500)*
4.2.4

 

Kadın konuk evlerinin işletilmesi

 

Şiddetsiz bir yaşama erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (100)**

 

4.5.3 Çamaşırhane kurulması Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (500)*
4.6.1 Yaşlılara yönelik gezi düzenlenmesi

 

Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 50
4.7.3 Çocukların ruhsal ve bedensel gelişimine katkıda bulunmak amacıyla yaşayarak öğrenme merkezi gibi merkezlerde faaliyetler düzenlenmesi, kadınlara rehberlik ve danışmanlık hizmeti verilmesi Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (100)**
4.7.4 Kadın sığınma evinde barınma ve korunma hizmeti sunulması Şiddetsiz bir yaşama erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler (500)**
6.16.4 Doğum öncesi Anne Oteli hizmete açılması

 

Sağlığa erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 150
6.16.6 Gebelik Okulu Merkezinin hizmete açılması

 

Sağlığa erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 100
6.16.7 Bakıma muhtaç kişilerin sağlık ve esenlik ihtiyaçlarının karşılanması için “Evde Bakım ve Sağlık Merkezi”nin gerekli donanım ve altyapısının oluşturularak hizmete açılması Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 3 000
6.16.8 Mobil Mamografi aracının hizmete sunulması

 

Sağlığa erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 100
6.21.1 Yaşlılara yönelik Gündüz Bakım Evinin hizmete açılması için gerekli donanım ve altyapısının oluşturulması Bakım hizmetlerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 50
9.1.2 İl genelinde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği perspektifiyle kadınlara yönelik okuma yazma kurslarının düzenlenmesi Eğitim ve öğrenime erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 20
9.1.3 İl genelinde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (TCE) perspektifiyle kadınlara yönelik sanatsal ve kültürel faaliyetler (sinema, tiyatro, gezi, piknik vb.) düzenlenmesi Boş zaman ve spor etkinliklerine erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 100
9.1.4 İl genelinde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği perspektifiyle GASMEK bünyesinde kadınlara yönelik mesleki eğitimler düzenlenmesi Ücretli istihdama ve uygun çalışma koşullarına erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 50
9.1.9 Kadına şiddetin önlenmesi ile ilgili, bilgilendirme ve bilinçlendirme faaliyetleri düzenlenmesi Şiddetsiz bir yaşama erişim Sağlık ve Sosyal Hizmetler 160
9.2 Engelli Vatandaşların Sosyal Hayata Adaptasyonunu Sağlamak (danışmanlık, bakım, teçhizat, sosyal faaliyet vb.) Bakım hizmetlerine erişim Engelliler 5 660
YAPABİLİRLİKLER TOPLAMI 10 490
9.1.1 Gaziantep Yerel Eşitlik Eylem Planını (GYEEP)’ in hayata geçirilmesi için Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Yerel Eşitlik Eylem Planının (BEEP)

hazırlanması

Toplumsal Cinsiyet Eşitliği için Kurum kapasitesi Sağlık ve Sosyal Hizmetler 10
9.1.5 TCE ve TCDB (Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme) konularında Sosyal Hizmetler Daire Başkanlığı personeline yönelik eğitim düzenlenmesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Toplumsal Cinsiyete Duyarlı Bütçeleme için Kurum kapasitesi Sağlık ve Sosyal Hizmetler 50
9.1.6

 

 

 

 

İl genelinde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği perspektifiyle kadınlara yönelik her türlü ayrımcılığın önlenmesi, erken yaşta evliliğin önlenmesi ve aile birliğinin korunmasına yönelik farkındalık yaratıcı eğitimler düzenlenmesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini Anaakımlaştırma Sağlık ve Sosyal Hizmetler 200

 

 

 

9.1.7 İl genelinde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği perspektifiyle düzenlenecek olan farkındalık yaratıcı eğitimler için materyaller hazırlanması ve dağıtılması Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini Anaakımlaştırma Sağlık ve Sosyal Hizmetler 100
9.1.8 Kadın Dostu Kent olma çalışmaları doğrultusunda faaliyetler düzenlenmesi Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini Anaakımlaştırma Sağlık ve Sosyal Hizmetler 100
 

Kaynak: Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 2015 Mali Yılı Performans Programı ve 2015 Faaliyet Raporu’ndan derlenmiştir. (https://gantep.bel.tr/)

NOTLAR:

* Bu faaliyetlerin 2015 yılında gerçekleşmediği Faaliyet Raporu’nda (s.187-188) belirtilmektedir.  Planlanan kaynak toplamına katılmamıştır.

** Bu faaliyetler 2015 Faaliyet Raporu’nda yer almamaktadır. 2015 yılındaki gerçekleşme durumu belirsizdir.  Planlanan kaynak toplamına katılmamıştır.

 

Tablo 2. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi’nin faaliyet ve kaynak planlamasının Toplumsal Cinsiyet Eşitliğine katkısının bileşenleri, 2015
 

YAPABİLİRLİKLER

PLANLANAN KAYNAK

1000 TL

Boş zaman ve spor etkinliklerine erişim 100
Bakım hizmetlerine erişim 9 810
Ücretli istihdama ve uygun çalışma koşullarına erişim 50
Sağlığa erişim 350
Eğitim ve öğrenime erişim 20
Şiddetsiz bir yaşama erişim 160
KADINLARIN YAPABİLİRLİKLERİ 10 490
TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİ İÇİN KURUM KAPASİTESİ 60
TOPLUMSAL CİNSİYET EŞİTLİĞİNİ ANAAKIMLAŞTIRMA 400
TOPLAM 10 950
TOPLAM BÜTÇE (ÖDENEK) 773 320
Kaynak: Tablo 1

Kaynaklar:

Addabbo, Tindara. 2016. “Gender Budgeting in the capability approach: from theory to evidence”, Campbell, J. and Gillespie, M. (eds) Feminist Economics and Public Policy: Reflections on the Work and Impact of Ailsa McKay. Abingdon: Routledge: 54-60.

Günlük-Şenesen, Gülay;  Yücel, Yelda; Yakar Önal, Ayşegül; Ergüneş, Nuray; Yakut Çakar, Burcu. 2017. Kadınsız Kentler: Toplumsal Cinsiyet Açısından Belediyelerin Politika ve Bütçeleri.

İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Nussbaum, Martha Craven.  2003. “Capabilities as fundamental entitlements: Sen and social justice”, Feminist Economics, vol. 9(2 – 3), 33 – 59.

Yücel, Yelda; Günlük-Şenesen, Gülay. 2018.  “Sustainability of gender budgeting in local administrations in Turkey: An assessment from the well‐being perspective”. O’Hagan, A., Klatzer, E. (ed.) Gender Budget Analysis in Europe: Developments in Practice. Hampshire: Palgrave Macmillan.  (baskıda)

NOT: Gülay Günlük-Şenesen’in bu çalışması İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimince desteklenmiştir. Proje Numarası: BEK 25563.

Etkinlikler
 
Yayınlar
 
Diğer Yayınlarımız
 
Video Galerisi
 
Fotoğraf Galerisi
 
 
 
Üye Belediyelerimiz
 
 
Anasayfa ÜyelerimizBirlik HakkındaSKB HaberleriÜye Belediye HaberleriYayınlarFotoğraf Galerisiİletişim Bilgileri
© 2018 Türkiye Sağlıklı Kentler Birliği. Tüm hakları saklıdır.